ميرزا محمد هادي علوى شيرازى
پيش درآمد 11
سفرنامه ميرزا ابو الحسن خان شيرازى ( ايلچى ) به روسيه ( فارسى )
شيراز كه يكى از سلسلههاى بزرگ شيرازند و پس از خدمت در دستگاه عبد الرحيم خان پسر حاجى هاشم خان شيرازى برادر حاجى ابراهيم خان اعتماد الدوله كلانتر و خالوى حاجى ميرزا ابو الحسن خان شيرازى مشهور به ايلچى . در آن هنگام كه ميرزا ابو الحسن خان به شيراز مىرود كه مقدمه سفر روسيه خود را فراهم كند ظاهرا ميرزا محمد هادى را كه با او آشنائى داشته و از شيوهء تقرير و تحرير او آگاهى ، بهسمت منشى خود برگزيده و تحرير شرح سفر خود را به او محول كرده است . اگر از حق نگذريم انتخاب ايلچى به جا بوده و او مرد منشى ظريف طبع و دقيقنظرى را به سمت منشى خود انتخاب كرده است . ميرزا هادى علوى شرح اين سفر را كه خود مىنويسد به ( دليل السفرا ) موسوم نموده و ظاهرا قرينهاى است براى عنوان « حيرتنامهء سفرا » كه شرح سفارت ميرزا ابو الحسن خان به دار السلطنه لندن است . ميرزا هادى پس از تحرير مقدمه كوتاه كتاب خود ، شرح اين سفر را از روز سهشنبه بيست و پنجم شهر جمادى الثانى 1229 ه . ق . - 14 ماه مه 1813 ميلادى به رشته تحرير درآورده و ظاهرا تا روزبهروز ورود خود به ايران كه سه سال به طول انجاميده به ثبت وقايع ، ماهبهماه و روزبهروز پرداخته است . سفرنامهنويس ايرانى را سراغ نداريم كه در آن روزگار به اندازه ميرزا هادى در كليه ديدهها و شنيدههاى خود باريك و دقيق شده باشد اگر ما نوشته ميرزا هادى را دقيق ملاحظه كنيم درمىيابيم كه اين مرد تا چه اندازه دقيق و روشن و موشكاف است ، و ديدههاى خود را دقيق بررسى كرده است و به احتمال قريب به يقين نوشته ميرزا هادى شيرازى بايد يكى از بهترين و جامعترين كتابهائى باشد كه در 170 و اند سال پيش بيگانگان دربارهء چگونگى اوضاع و آداب و رسوم مردم روسيه نوشتهاند و به ثبت و ضبط مراسم اعياد ، مهمانى و مهماننوازىها و نيز ثبتنام بسيارى از وسايل نقليه و غيره پرداختهاند . از همه آنها گذشته ميرزا محمد هادى شيرازى را بايد يكى از سادهنويسان و يكى از پيشگامان سادهنويسى در زبان فارسى در دوسه قرن اخير بهشمار آورد . اگرچه كتاب ميرزا محمد هادى بهطور كلى خالى از اشكالهاى دستورى نيست و خواننده در مواردى با غلطهاى املائى برمىخورد اما اين معايب نهچندان است كه لطمهاى به شيوهء نثر ساده و دقيق ميرزا هادى بزند . شرح احوال ميرزا ابو الحسن خان شيرازى معروف به ايلچى ، ايلچى كبير و صاحبى ايلچى [ شرح حال او به قلم عباس اقبال ] ميرزا ابو الحسن خان شيرازى يكى از رجال بهنام عهد فتحعلى شاه و محمد شاه قاجار است . دربارهء شرح مسافرتهاى او به لندن و روسيه و خدمت و خيانت او مطالب بسيارى نوشتهاند . كه ما برخى از آن نظرها را درباره او در زير از نظر مىگذرانيم . عباس اقبال آشتيانى دربارهء او مىنويسد : « ميرزا ابو الحسن خان كه به سال 1190 در شيراز تولد يافته پسر دوم ميرزا محمد على يكى از منشيان دستگاه نادر شاه بوده ، اين پادشاه سختكش بيرحم همان روزى كه شب